Arjen Lubach maakt zich zorgen over de stijgende populariteit van het communisme onder jongeren. In een item (waarin zelfs een fragment van een artikel van onze site uit de context werd gehaald) probeert hij op basis van afgezaagde argumenten een Red Scare in gang te zetten.
Dit toont iets aan wat al langer door ons wordt ondervonden, dat er een stijgende populariteit in communistische ideeën is. De groei van Bob Scholte’s kanaal LeftLaser heeft de burgerlijke mainstream media wakker geschud, maar vorig jaar rapporteerde de NOS ook al een stijgende populariteit van het communisme.
Arjen Lubach is iemand die zich als kritisch links-liberaal presenteert, die de ‘excessen’ van het kapitalisme wil aankaarten. In zijn programma wijst hij soms op de schadelijke effecten van bepaalde bedrijfslobby’s. Tegelijk wil hij ook niet als “te links” overkomen en zijn er genoeg momenten waarop hij de standaardpraatjes van rechtse commentatoren kopieert. Een recent item over de beweging in Frankrijk was een zoveelste betoog dat de werkende klasse gewoon bezuinigingen moet accepteren omdat ze “boven haar stand leeft”.
Het is een teken des tijds dat dit onderwerp ter sprake kwam. Het weerspiegelt de paniek binnen links-liberale kringen dat ze een deel van de "progressieve" jongeren beginnen kwijt te raken aan ideeën die verder gaan dan hun minimale hervormingen in de marge. Een groeiende groep begint namelijk in te zien dat de groeiende ongelijkheid, de uitbuiting van de mensheid en de planeet door een klein aantal miljardairs, de problemen met racisme en seksisme, klimaatverandering, enz. niet opgelost gaan worden met een paar wetten en belastinghervormingen. Een groeiende groep begint in te zien dat er geen sprake is van een aantal crises binnen het kapitalisme, maar van een crisis van het kapitalisme zelf.
Lubach gaat de aanval in met de meest afgezaagde argumenten, een grijsgedraaide plaat met daadwerkelijk niets origineels. Het grootste deel bestaat uit verdraaiingen over wat communisme nu eigenlijk is. Laten we er een paar weerleggen.
Is communisme “eerlijk delen” met absolute gelijkheid in lonen?
Het communisme zou neerkomen op “we willen alles eerlijk delen”, oftewel een manier van verdeling. “Eerlijk delen” klinkt als een mooi principe van de basisschool, dat dan erg idealistisch overkomt in de "echte wereld". In feite is communisme geen verdelingskwestie, maar een productiewijze. Wat we willen, is het gemeenschappelijke bezit van de productiemiddelen die de kapitalistische economie domineren. Dat betekent dat we de grote industrie, de banken en verzekeraars, het transportwezen en de grond in gemeenschappelijk bezit hebben, waardoor de werkende bevolking als geheel plannen kan maken om te produceren voor de noden van iedereen. Nu worden die plannen ook gemaakt, maar in de bestuurskamers van Shell, ASML, ABN AMRO, ING, enz., zonder enige input van de werkende bevolking.
“Absolute gelijkheid van lonen” is een schrikbeeld dat hier vaak mee samen gaat. In de eerste plaats gaat communisme niet over “gelijkheid van lonen”, maar een omstandigheid creëren waarin er een overvloed is aan sociaal benodigde producten. Als er overvloed is in de winkels en mensen kunnen nemen wat ze willen, is de schaarste verdwenen en is er dus helemaal geen behoefte aan geld. Natuurlijk is dit niet iets wat men in één dag bereikt. Maar met de productiemiddelen in gemeenschapshanden kan de productie zo ingezet en opgevoerd worden dat er stappen in deze richting worden gezet.
Tot die tijd zal een communistische samenleving ervoor zorgen dat iedereen die kan werken een goed loon krijgt en mensen die niet kunnen werken een uitkering om van rond te komen. Met de toenemende arbeidsproductiviteit (door automatisering) zal de werkweek steeds meer ingekort kunnen worden en houden mensen meer tijd over voor familie, hobby’s, betrokkenheid bij de buurt, vrijwilligerswerk, enz.
Werkt communisme alleen “als iedereen mee wil doen”?
Deze stelling is zeer ironisch, want deze wordt alleen gebruikt als het om communisme gaat. Eigenlijk wordt er geïmpliceerd dat kapitalisme ook “werkt” als een groot deel van de bevolking ertegen is, en dat ze dat maar moeten slikken, “omdat er geen alternatief is”.
Het idee is dat het hele plan niet zou werken als er ook maar één persoon tegen een planeconomie is. Onder het kapitalisme bestaan er echter ook verschillende vormen van staatsplanning, maar daar wordt het argument nooit aangehaald. Het is ook onzinnig, aangezien planeconomieën decennia lang hebben bestaan en, ondanks verschillende problemen (waar we straks op terugkomen) vooruitgang hebben geboekt in de opbouw van industrie, in de wetenschap, in het opbouwen van onderwijs- en zorgstelsels, enz. Dit toont aan dat plannen wel degelijk kunnen werken, ook als niet iedereen het ermee eens is.
Het is waar dat men enkel kan beginnen met het opbouwen van communisme als er een revolutionaire communistische partij is die de werkende klasse aan de macht leidt. Daarvoor is het nodig dat een meerderheid van de werkende klasse en een deel van de middenklasse zo’n partij steunen.
Het is nooit zo dat direct 100% van de samenleving overtuigd kan worden. De grote kapitalisten zullen voor het grootste deel tegen de onteigening van hun bedrijven, grond en vermogens zijn. Dat betekent niet dat “iedereen zijn bedrijf gratis aan de overheid moet geven”, zoals Lubach beweert. Kleine bedrijven worden zelf onderdrukt door knellende regels van grote banken en leveranciers en zijn een potentiële bondgenoot van de arbeidersbeweging. We kunnen kleine bedrijven vrijwillig de keus geven of ze zich willen aansluiten bij grotere coöperatieve verbonden, terwijl de planeconomie zorgt voor goedkope leningen en grondstoffen.
Maar als de werkende klasse de macht heeft en begint met de opbouw van een communistische samenleving, dan is er geen reden dat het niet zou werken doordat de grote kapitalisten of tegenstanders uit andere klassen liever het kapitalisme willen. Wanneer het communisme begint te leveren, in de vorm van werk voor iedereen, een betere levensstandaard, betaalbare woonruimte, gratis en toegankelijke zorg en onderwijs, zullen sowieso veel sceptici en tegenstanders van gedachten veranderen.
Repressie is enkel nodig om ons te beschermen tegen gewapende dreigingen en sabotage, wat onder een kapitalistische "democratie" niet anders is.
Leidt communisme onvermijdelijk tot dictatuur en tekorten?
Maar hoe zat het dan in de voormalige USSR, in Oost-Europa, in maoïstisch China? Dit is het ideale spookbeeld voor liberalen en het bewijs dat “communisme nooit gewerkt heeft”. Al deze landen hadden dictatoriale regimes. Er was nu en dan sprake van tekorten van consumptiegoederen. Is de ineenstorting van de bureaucratische planeconomieën in Oost-Europa en de USSR in 1989-91 niet het bewijs dat "het communisme altijd faalt"?
Hoewel we het niet met alles eens zijn dat Bob Scholte zegt (vooral over Stalin en over China), heeft hij gelijk (in een geknipt fragment) dat het nooit gaat over de verworvenheden van de Russische revolutie, zoals dat ze de eerste satelliet, man en vrouw de ruimte instuurden. Lubach zet het weg als “een raketje de ruimte inschieten”. Maar het gaat hier om het winnen van de space race – een wedstrijd tegen het meest geavanceerde kapitalistische land, de VS – door een land dat 50 jaar eerder een arm boerenland was, minder ontwikkeld dan een hedendaags Pakistan.
De USSR wist op basis van een planeconomie enorme resultaten te bereiken. In 50 jaar tijd wist het haar bbp negen keer zo groot te maken. In deze periode is de verwoesting van de Tweede Wereldoorlog meegenomen, waarbij de USSR overigens de hoofdrolspeler was in de nederlaag van nazi-Duitsland. In de late jaren ‘70 was de USSR de tweede industriële macht op aarde. Dit alles vond plaats zonder werkloosheid en inflatie. In de jaren ‘80 had ze meer wetenschappers dan de VS, het VK, West-Duitsland en Japan bij elkaar. Er was wel degelijk innovatie ook. Een aantal voorbeelden: de eerste filmschool ter wereld (1919); de ontdekking van stamcellen (1924); de uitvinding van led-verlichting (1927); elektrische raketmotoren; helikopters met één rotor; onderwaterlassen; een reeks militaire technologieën en innovaties, waaronder 's werelds eerste en grootste korps luchtlandingstroepen (parachutisten). Ze richtten verder 's werelds eerste bloedbank op, voerden de eerste niertransplantaties uit, vonden kunstharten uit en kwamen zelfs met de postcode.
Cuba, dat door Lubach in een rijtje van "gefaalde" staten wordt gebracht, heeft onderwijs, zorg en huisvesting aan al haar inwoners gebracht. De arme Caribische eilandstaat had zelfs tot vrij recent nog een hogere levensverwachting dan de VS. De Cubaanse medische industrie ontwikkelde twee vaccins tegen hepatitis B en drie tegen COVID-19. Dat het de laatste jaren slechter gaat met Cuba, komt hoofdzakelijk door een criminele blokkade van de Amerikaanse imperialisten, die de Cubaanse revolutie willen wurgen om enerzijds de groeiende steun voor communisme onder Amerikaanse jongeren (ja, daar ook) een slag toe te dienen en anderzijds de rijkdom van het eiland te laten plunderen door Amerikaans kapitaal.
Dat de USSR en soortgelijke regimes bureaucratische dictaturen werden, heeft niets te maken met een "fout" binnen de communistische theorie (het marxisme), maar met de omstandigheden waarin de Russische revolutie plaatsvond. Het tsaristische rijk was economisch achtergebleven, half-feodaal, met een ongeletterde boerenbevolking.
De bolsjewieken leidden in 1917 de werkende klasse en boeren naar de macht, die via democratische organen (de sovjets) beslissingen konden maken over het bestuur en de economie. De economische achterstand en de isolatie (het verspreiden van de revolutie mislukte door een gebrek aan steun van o.a. de sociaal-democratie in Duitsland) zat de Sovjet-republiek vast in een situatie van onderontwikkeling. De arbeiders en boeren moesten lange dagen maken en werden steeds meer opzij geschoven door een opkomende laag bureaucraten (ex-tsaristische ambtenaren, intellectuelen), die de macht overnamen over de staat en uiteindelijk ook de Communistische Partij en de Communistische Internationale.
Hoewel de economische basis van de revolutie intact bleef en er veel vooruitgang geboekt werd, voerde de bureaucratie een dictatoriaal regime in rond Jozef Stalin. In plaats van arbeidersdemocratie over de bedrijven, kwam er top-down planning. De input van arbeiders in het plan en de mogelijkheid om verkeerde beslissingen te kunnen corrigeren, verdwenen. Dit is de reden voor het mismanagement in de bureaucratische planeconomie. Het artikel van ons dat kort in beeld komt bij Lubach legt dat uit, maar zoals te verwachten wordt het uit de context geplaatst. Het is geen argument tegen een planeconomie, maar juist een analyse over hoe een planeconomie verbeterd kan worden door democratische input. Lees het artikel hier.
Na de Tweede Wereldoorlog werd dit top-down geplande bureaucratische stelsel geëxporteerd naar Oost-Europa. Ook werd het kant en klaar overgenomen door boerenguerrilla’s in landen zoals China, Noord-Korea, Vietnam en Cuba. Terwijl de bevolking van deze landen een moedige strijd tegen het imperialisme en de eigen heersende klasse heeft gevoerd, werden deze revoluties niet zoals de Russische geleid door een bolsjewistische partij, waardoor er geen sovjetdemocratie was. Niettemin hebben deze allemaal vooruitgang gezien op basis van een planeconomie, maar ook dezelfde problemen als de USSR.
Het probleem van tekorten en kwaliteit van consumptiegoederen is niet inherent aan een planeconomie. Het probleem is dat een ongekozen bureaucratie het plan opstelt en implementeert, zonder input van de werkers zelf (die ook consumenten zijn). De bureaucratie richtte zich altijd sterker op het ontwikkelen van de productiemiddelen zelf, en op veel wapentuig om zich te beschermen tegen het westerse imperialisme. Naar mate de economie steeds verder ontwikkelt en er steeds meer consumptie-industrieën komen, wordt het onmogelijk om alles centraal in een ministerie te plannen. Als fabrieksdirecteuren enkel met quota bezig zijn, worden ze geprikkeld om de kwaliteit te verlagen om zo deze quota te kunnen halen.
Wat betreft het milieu is een planeconomie in potentie beter. Grootschalige investeringen in duurzaamheid, groene energie, het uitbannen van vervuilende stoffen, e.d. kunnen het best plaatsvinden onder een geplande economie. Dat er milieuproblemen waren in het voormalige Oostblok, is eveneens het gevolg van een tekort aan democratische input in de bureaucratische heerschappij. Oost-Duitse werkers hadden zeker geen belang bij vervuiling door bruinkool en hadden zeker ingestemd met duurzame alternatieven als zij die mogelijkheid hadden.
In de jaren ‘70 en ‘80 nam de groei en vooruitgang van de bureaucratische planeconomieën in de USSR en het Oostblok af. Eind jaren ‘80 stond de ontwikkeling geheel stil. Het was toen een vleugel van de staatsbureaucratieën zelf die overging tot "markthervormingen" en als het ware de economie plunderde om zichzelf tot kapitalisten ("oligarchen") om te vormen. De nieuwe kapitalisten in Rusland, Centraal-Azië en Oost-Europa komen grotendeels voort uit de bureaucratie. Het herstel van het kapitalisme was voor de werkende massa’s absoluut geen zegen, maar betekende enorme prijsstijgingen, werkloosheid en emigratie om elders een beter leven te vinden. Het is geen wonder dat de oudere generaties vaak positief terugkijken op (aspecten van) de vroegere planeconomie.
De regimes die in 1989-91 instortten waren niet "communistisch". Er was nog geen overvloed in de productie, de arbeidsproductiviteit was ondanks vooruitgang nog lager dan in de geavanceerde kapitalistische landen, en de werkers hadden geen controle over het bestuur en de economie. Niettemin hebben ze wel laten zien wat er zelfs onder een bureaucratisch plan mogelijk is.
Het alternatief voor bureaucratische planning is niet kapitalisme, maar democratische planning. Als Revolutionaire Communisten komen we voort uit de Internationale Linkse Oppositie binnen de Communistische Internationale, die dit onderwerp centraal stelde. Vandaag de dag is democratische planning gemakkelijker dan ooit. Met alle geavanceerde productiemiddelen en communicatiemiddelen, het internet, clouddiensten, de blockchain, samen met de hoger dan ooit opgeleide werkende klasse, zal het gemakkelijker dan ooit zijn om de economie te plannen voor de noden van iedereen. Daar is geen bureaucratie voor nodig.
Kan kapitalisme als systeem bestaan zonder slavernij en kolonialisme?
Om het kapitalisme nog extra te verdedigen, presenteert Arjen Lubach zaken als de plantageslavernij en het kolonialisme als zwarte bladzijden uit de begintijd van het kapitalisme, maar stelt tegelijk dat het kapitalisme kan bestaan zonder deze.
Dat is een historisch onjuiste aanname. Het was juist de plantageslavernij, samen met het uitknijpen van de boeren en ambachtslieden in Europa, die een centraal onderdeel was van de "oorspronkelijke accumulatie" van kapitaal, d.w.z. het geboorteproces van het kapitalisme. Het kolonialisme speelde daar ook een rol bij, in het kunnen verkopen van waardevolle geroofde specerijen op de Europese markt en tegelijk het kunnen verkopen van afgewerkte Europese goederen aan de koloniën. Alle gruwelen uit die tijd zijn onlosmakelijk verbonden met de ontstaansgeschiedenis van het kapitalisme en de heersende klassen van landen als Nederland en Engeland.
Hoewel de situatie nu anders is, is de essentie niet veel anders. Ten eerste bestaat er allerlei "moderne slavernij", ook in ontwikkelde kapitalistische landen. Grondstoffen voor elektronica worden in landen als Congo door kinderen in slavernijtoestanden gedolven. En waar de voormalige koloniën nu allemaal op papier onafhankelijk zijn, blijven zij worden uitgebuit door grote banken en multinationals, waarvan een groot deel uit Noord-Amerika en Europa afkomstig is.
Het is de wens om deze toestanden te beëindigen, die vele jongeren nu richting communisme drijft.
De Red Scare zal niet werken!
Er is groeiende interesse in het communisme onder jongeren. Dat valt niet meer te ontkennen. De vele rode en communistische vlaggen in Frankrijk en Italië bij de recente Gen-Z-protesten maken dit extra duidelijk. Om die reden vallen ze ons nu aan. Deze Red Scare zal echter niet werken. Men is opgegroeid met deze argumenten op school, in de media, en jongeren prikken erdoorheen.
Er zijn natuurlijk wel vragen. Hoe zat het met de voormalige USSR? Hoe zal de strijd voor communisme er vandaag de dag uitzien? Hoe kunnen we de fouten uit het verleden vermijden? Deze vragen zijn terecht. Maar om die te kunnen beantwoorden, is het nodig om je in te lezen, om de geschiedenis te bestuderen. Dat kun je als individu doen, maar nog beter is het om dat in georganiseerd verband te doen. Als je een communist bent en de wereld wilt veranderen, moet je je nu eenmaal organiseren. Dat is de enige manier om iets te kunnen betekenen. Lifestyle-communisme, doomscrollen, enz. lost niet op. Samen georganiseerd werken aan de opbouw van een communistische partij kan echter wel het verschil maken, om ons voor te bereiden op tijden waarin nog grotere lagen van de bevolking zullen openstaan voor onze ideeën.
Ben je het eens met onze ideeën? Wil je onderdeel worden van de Revolutionaire Communistische Internationale? Sluit je aan!
